Banner Top

Log In

Zamek w Krupem

resized_16. Zamek w Krupem kontrastmalZamek w Krupem, a w zasadzie jego pozostałości w stanie trwałej ruiny stały się ostatnimi czasy obiektem dość popularnym. Mało kto jednak zdaje sobie sprawę z pierwotnej formy obiektu, z jej wielkości oraz minionego piękna tej dziś dość posępnej pozostałości zamku. Ale po kolei.

Krupe to wieś w powiecie krasnostawskim, położona pośród licznych stawów na trasie pomiędzy Chełmem a Krasnymstawem, oddalona o około 8 km od tego ostatniego. Krupe to zarazem prawdopodobnie najstarsza z osad kompleksu działowego pomiędzy Wierzchowiną Grabowiecką a Pagórami Chełmskimi. Przyjmuje się, iż pierwsza historyczna wzmianka tycząca się Krupego (Cruppe) pochodzi z 1359 roku. Jednak są przesłanki pozwalające wnioskować o funkcjonowaniu Krupego jeszcze wcześniej, przynajmniej w początkach XIV wieku.

11zamek E1Według przekazów historycznych Krupe należało do rodu Krupskich herbu Korczak, którzy mieli tu zapewne jeszcze drewniane „fortalitium” o czym wzmiankowano w 1523r. w Metryce Koronnej. W 1577 roku własność wsi przeszła na arianina i działacza politycznego – Pawła Orzechowskiego* herbu Rogala, on to przystąpił do budowy murowanej budowli z przeznaczeniem na główną swoją siedzibę. Pierwotnie niewielki dwór obronny, który wkrótce w rezultacie nieustającej rozbudowy rozrósł się do postaci sporego założenia zamkowego z obszernym ufortyfikowanym przedzamczem. Całość na rzucie zbliżonym do kwadratu, podzielonym wewnętrzną fosą na zamek właściwy oraz wspomniane przedzamcze. Zamek właściwy złożony był z dwóch skrzydeł na których zewnętrznym łączeniu znajduje się po dziś dzień pięcioboczna basteja obronna.

Próbując dokładniej prześledzić rozwój zamku możemy wyróżnić trzy główne etapy rozbudowy obiektu. Pierwotnym założeniem była konstrukcja o charakterze prostego dworu obronnego otoczonego murem obwodowym (patrz grafika powyżej).

11zamek E2Po roku 1608 rozbudowano zamek o dwie pięcioboczne basteje na rogach frontu budowli, ponadto w obrębie muru obwodowego zostało dobudowane dodatkowe zachodnie skrzydło. Około 1630, już po śmierci Pawła Orzechowskiego, zamek został powiększony za sprawą jego syna Stanisława** o obszerną część zamku dolnego (przedzamcza) zawierającego dziedziniec wypełniony ogrodami, a częściowo również zabudową gospodarczą. 11zamek E3bDokonano tego poprzez rozwinięcie dotychczasowego założenia o trzy czworoboczne basteje zbliżone do bastionów (każda o trzech kondygnacjach), oraz rozciągnięte pomiędzy nimi i zamkiem kurtyn muru. Przy czym na tym etapie jedna z dwóch dawnych pięciobocznych bastei została rozebrana, po części dając zaczątek murom kurtyny północno-zachodniej.

111zamek E3O ile „druga” rozbudowa zdaje się miała główny cel w zwiększeniu estetyki budowli, o czym świadczy budowa bastei ulokowanych od względnie najbardziej bezpiecznej strony, tj. od rozległego stawu, a także mieszkalne przeznaczenie bastei (nie mniej również wyposażonych w piwnicznej części w strzelnice), o tyle rozbudowa „trzecia” była podyktowana w znacznej części wzrostem zagrożenia wynikającym z licznych w owym czasie najazdów tatarskich.

Zamek w Krupem należał do rodziny Orzechowskich do 1644 roku, następnie przechodził w ręce różnych właścicieli. Po Orzechowskich należał kolejno do roku 1648 do Władysława Niemirycza, do 1670 Buczackich-Tworowskich, do 1782 Rejów, do 1795 Mrozowickich, do 1817 Ignacego Kuczewskiego, do 1820 Wincentego Poletyłło, do 1821 Ewy Stamierowskiej, do 1835 Franciszka Ciesielskiego, do 1849 Michała Chmieleńskiego. Zniszczony w latach 1648-1660, został prawdopodobnie odbudowany w części mieszkalnej. W drugiej połowie XVIII wieku był już ruiną, którą dalej niszczyły przeprowadzane rozbiórki oraz działania wojenne w. XIX oraz w latach 1915 i 1939-1944.

krupe reprezDo czasów współczesnych zachowały się zaledwie ściany zewnętrzne zamku właściwego, przede wszystkim ściany starszego; renesansowego skrzydła północno-zachodniego, oraz dwie ściany skrzydła południowo-zachodniego; późniejszego; manierystycznego. Ściany obu skrzydeł po części zwieńczone attyką. W latach 90-tych XX wieku odbudowano również wcześniej mocno zrujnowaną basteję zachodnią; mieszkalną (zlokalizowaną w zbiegu dwóch skrzydeł). W bezpośrednim sąsiedztwie zamku właściwego pozostał również fragment bastei północnej. Z innych architektonicznych ciekawostek należy wymienić pobliski dwór.

zamek-E4

Opracowanie: Tomasz Chuszcza

Grafiki: Krzysztof Czyż
Artykuł opublikowany pierwotnie na stronie krev.bnx.pl
—————————–
Uzupełnienia:
* – Paweł Orzechowski (ur. ok. 1550, zm. 1612), herbu Rogala, wojski krasnostawski (1581 – 1583), podczaszy (od 1583) i podkomorzy (od 1588) chełmski, starosta suraski (od 1590), arianin*** i patron braci polskich. Wielokrotny poseł ziemi chełmskiej. Marszałek sejmu elekcyjnego, na którym szlachta obrała na króla Zygmunta III – po 1592 był w opozycji do króla, szczególnie krytykując prohabsburską politykę Zygmunta III. Orzechowski był blisko spokrewniony z wieloma znacznymi rodami min. z: Firlejami, Spinkami, Oleśnickimi, Ostrorogami, Strusiami, Suchodolskimi. Najważniejsze jednak było pokrewieństwo z kanclerzem wielkim koronnym Janem Zamojskim, którego był pełnomocnikiem. Siostra Pawła, Anna, była drugą żona ojca Jana Zamojskiego, Stanisława, kanclerza wielkiego koronnego. Prawdopodobnie pochowany w grobowcu w Krynicy.

** – Stanisław Orzechowski (ur. ok. 1580-90r, zm. 1548) herbu Rogala, syn Pawła Orzechowskiego, gorliwy zwolennik arianizmu***, obrońca braci polskich na sejmach i w sądach trybunalskich. Dokonał ostatecznej (trzeciej), militarnej rozbudowy zamku. Był właścicielem dziedzicznym min. miasteczka Rejowca oraz wsi Krupe, Żulina. Jeden z jego synów, również arianin, pułkownik Orzechowski został zamordowany przez Stanisława Warszyckiego – Kasztelana Krakowskiego, w zamku na Wawelu.

*** – Arianie – a właściwie Bracia Polscy, (zwani również socynianami, antytrynitarzami) stanowili wspólnotę religijną, która wyodrębniła się w latach 1562-1565 z polskiego Kościoła Ewangelicko-Reformowanego. Najbardziej radykalny odłam reformacji w Polsce. W 1658 uchwałą sejmu polskiego zostali oskarżeni o popieranie Szwedów podczas „potopu szwedzkiego”, a następnie zobligowani do przejścia na katolicyzm lub do opuszczenia Polski. Bracia Polscy uznawali zasadę braterstwa wszystkich ludzi. W początkowym okresie wywodził się z tego bezwarunkowy pacyfizm, a także odmowa służby państwu (zarówno na urzędach wojskowych, jak i cywilnych) jako formy wywyższenia, wspólnota dóbr i potępienie kary śmierci.
—————————–
Literatura:
-Katalog zabytków Sztuki w Polsce. Tom VIII. Zeszyt 8.
-Zamki w Polsce, Bohdan Guerquin.
-Prawdy i legendy o zamku w krupem, Artur Nowosad, w Zapiski Krasnostawskie tom III.
-Renesansowo-manierystyczna rezydencja obrona w Krupem, Czyż Krzysztof.
Szczególne podziękowania dla Krzysztofa Czyża za udostępnienie materiałów.

Tagged under

1 Comment

  1. Pingback: ZAMEK W KRUPEM » Miasto z krajobrazem